Ag Úsáid AAC

Tá an modh foghlama a bhíonn ag páistí ar ghléas AAC an-chosúil leis an modh foghlama a bhíonn acu agus teanga labhartha á sealbhú acu, 'sé sin tríd an gcumarsáid atá ar siúl ag daoine atá timpeall orthu a thabhairt faoi deara. Ciallaíonn sé seo go gcaithfidh múinteoirí, teiripeoirí urlabhra agus teanga agus teaghlaigh dul i dtaithí ar chóras AAC an pháiste agus eiseamláiriú a dhéanamh air go seasta.

Is é eiseamláiriú, nó spreagadh teanga cuidithe, an tslí is fearr chun AAC a mhúineadh do pháistí le riachtanais chasta chumarsáide. Níl i gceist ach ligean don pháiste a chéilithe comhrá, mar shampla tuismitheoirí, deartháireacha, deirfiúracha, comhscoláirí, múinteoirí agus cúntóirí riachtanas speisialta, a fheiceáil ag úsáid AAC chun cumarsáid a dhéanamh i suíomhanna nádúrtha, ag baint úsáide as a gcóras AAC féin nó ag úsáid córas an pháiste. Léiríonn sé sin suíomhanna na gcnaipí (ós é go bhfuil cuid mhaith den stór focal imeallach i bhfolach i bhfillteáin) agus gur féidir córas AAC a úsáid mar uirlis chumarsáide. Is minic a deir na céilithe comhrá na focail amach os ard fad is atá eiseamláiriú ar siúl acu leis an AAC.

Nuair a bhítear ag tosnú amach le AAC tá sé tábhachtach an eiseamláiriú a dhéanamh le linn gníomhaíochtaí spreagúla. Cur chuige amháin a úsáideann go leor teiripeoirí ná athinsint a dhéanamh ar ghníomhaíocht a thaitníonn leis an bpáiste, nó a mhacasamhail a dhéanamh taobh leis an bpáiste agus eiseamláiriú ar siúl. Taispeánann sé seo an córas AAC in úsáid chun cumarsáid a dhéanamh le linn gníomhaíochtaí atá taitneamhach agus spreagúil, fiú muna gcuireann an páiste féin lámh ar an ngléas.

Ní gá duit líofacht iomlán AAC a bheith agat chun eiseamláiriú a dhéanamh. Cé go gcabhraíonn taithí áirithe leis an gcóras, cabhraíonn féincheartú smaointeoireacht agus scileanna cuardaithe a eiseamláiriú chomh maith. De réir mar a leanaimid leis an eiseamláiriú AAC, tagann feabhas ar ár gcuid scileanna, díreach mar a thagann feabhas ar scileanna na bpáistí.

Is é atá i gceist le heiseamláiriú ná córas AAC an pháiste a úsáid chun léiriú dóibh conas a oibríonn an gléas, conas focail a chuardach, agus conas iad a úsáid i gcomhair cumarsáide. Tá cosúlachtaí idir córas AAC a chur i láthair agus teanga a chur i láthair páiste atá an-óg, nó aon fhoghlaimeoir teanga gan amhras. Nuair a thagann páistí le gnáthscileanna teanga, ach gan aon Ghaeilge acu, isteach i nGaelscoil. tógann sé na blianta sula mbíonn siad líofa go hiomlán sa Ghaeilge. Bíonn a gcuid scileanna tuisceana i gcónaí chun tosaigh ar a gcumas labhartha.

Ní bhítear ag súil go mbeidh foghlaimeoir in ann mórán a rá ina dteanga nua ina gcéad tréimhse foghlama, agus go deimhin féin, ní bhítear ag súil go dtuigfidh siad an oiread sin gan go leor tacaíochta. Cabhraítear leo le teanga shimplí, shoiléir ach gramadach chruinn a bheith in úsáid, maraon le modhanna closamhairc agus geaitsíocht. Is amhlaidh an cás d'úsáideoirí AAC - agus faoi mar bhíonn le foghlaimeoirí teanga, níor cheart go mbeifí ag súil le dul chun cinn tapaidh ag úsáideoirí AAC ag iad ag dul i dtaithí ar a n-uirlisí. Leanaimid le heiseamláiriú agus gan choinne a bheith againn go leanfaidh an páiste ár sampla go díreach ná go bhfreagróidh siad ár gceisteanna.

Is fusa é seo a rá ná é a dhéanamh, áfach. Is furast dul i dtaithí ar cheisteanna a chur agus sinn ag súil le freagraí. Is é an aidhm leis an eiseamláiriú ná é a dhéanamh ar shlí ina léirítear teanga shaibhir ach gan a bheith ag súil le mórán aschur ón bpáiste. Cabhraíonn sé seo lena thaispeáint dóibh gur rud tairbheach í an chumarsáid, go bhfuil sí taitneamhach agus spreagúil, seachas a bheith deacair agus leamh.

Ní féidir iallach a chur ar pháiste an gléas cumarsáide a úsáid. Tugann teiripeoirí "eiseamláiriú gan bhrú" air seo. Déanann tuismitheoirí eiseamláiriú teanga le páistí óga gan bhrú an t-am ar fad: cuireann siad ceisteanna ar a leanaí, labhraíonn siad faoi phleananna, nó déanann siad cur síos ar spraoi ach ní bhíonn siad ag súil le freagraí. Is mar sin a bhíonn ag foghlaimeoirí AAC chomh maith. Tagann siad ar mhodh cumarsáide trí shíor-eiseamláiriú. Tógann sé na blianta ar pháistí nach bhfuil deacrachtaí cumarsáide acu chun abairtí iomlána a úsáid, agus d'fhéadfadh go dtógfadh sé an fhad céanna chun máistreacht a fháil ar chóras AAC.

Seachain brú a chur ar pháiste agus ná bí ag iarraidh orthu an AAC a úsáid chun a gcuid eolais a chur in iúl. Ní hionann sin agus deiseanna cumarsáide a thabhairt dóibh, áfach. Má bhíonn tú ag tabhairt rogha dóibh idir blocanna agus carranna, is féidir an cheist a chur ó bhéal, eiseamláiriú a dhéanamh ar an dá rogha, agus an gléas a chur os a gcomhair. Má roghnaíonn siad na fíorbhréagáin, léirigh an rogha sin ar an gcóras AAC agus tabhair dóibh a rogha bréagán. Ní gá dóibh an AAC a úsáid chun na bréagáin a lorg.

Ciallaíonn cumarsáid iomlán gur cheart go nglacfaí le haon saghas cumarsáide, mar caint, gothaí, táibléad nó córas páipéar-bhunaithe, mar chumarsáid bhailí. Mar chéilithe comhrá, nílimid ag iarraidh aon mhodh cumarsáide ar leith a bhrú ar pháiste. Bímid ag iarraidh orthu cumarsáid a dhéanamh ar a rogha bealach. Ciallaíonn cumarsáid chaighdeánach aon saghas cumarsáide atá intuigthe d'éisteoir nach bhfuil aithne mhaith aige ar an bpáiste. Fad a leanann tuismitheoirí agus oideachasóirí le Geabaire chun eiseamláiriú a dhéanamh, ba cheart go mbeadh an tsaoirse ag páistí iad féin a chur in iúl ar aon slí, nó meascán de shlite, a roghnaíonn siad féin.

Seo sampla d'úsáideoir AAC le meascán de chaint agus de ghléas ardteicneolaíochta: is páiste 10 mbliana d'aois é Sam a bhfuil diagnóis uathachais agus apraxia trom urlabhra air. Is mian leis cumarsáid a dhéanamh ar bhealach labhartha, ach tá bac mór air focail a fhuaimniú mar gheall ar a apraxia. Nuair a thosaíonn sé ar chumarsáid a dhéanamh, labhraíonn sé amach ar dtús, agus bíonn cuid den chaint seo intuigthe d'éisteoir a bhfuil cur amach aige air. Nuair nach dtuigeann an t-éisteoir é, iarrann sé air an gléas AAC a úsáid. Úsáideann sé é chun na bearnaí sa chomhrá a líonadh. D'fhéadfadh comhrá dul mar seo:

Úsáideann Sam a AAC agus a chuid cainte i dteannta a chéile. Gan an AAC, thiocfadh frustrachas air muna dtuigfeadh a chéilí comhrá ach cuid den scéal. Tugann an cur chuige cumarsáide iomláine, a chuimsíonn caint agus AAC, deis dó comhráite níos saibhre agus níos iomláine a bheith aige. D'fhéadfadh úsáideoirí AAC eile malairt modhanna a úsáid, ach is féidir le páistí a bhfuil cumas éigin labhartha acu tairbhe a bhaint as córas AAC chun cabhrú má chliseann ar an gcumarsáid.

Is minic a úsáideann luathúsáideoirí AAC a ngléasanna ar bhealaí nach mbeadh na daoine fásta timpeall orthu ag súil leo. D'fhéadfaidís cnaipí a bhrú go randamach, nó an cnaipe céanna a bhrú arís agus arís eile, go háirithe cnaipí a léiríonn ábhar is fearr leo. Is féidir go mbeadh sé seo ina fhíordhúshlán do thuismitheoirí, a d'fhéadfadh éirí tuirseach dá bpáiste a bheith ag úsáid an ghléis chun "Deilf! Orc! Míol mór gorm!" a rá arís agus arís eile.

Tá sé cabhrach machnamh a dhéanamh ar an gcúis a bhfuil sé sin á dhéanamh ag an bpáiste. Smaoinigh ar naíonáin ag foghlaim conas labhairt: tosaíonn siad ag plubaireacht, ag déanamh fuaimeanna gan chiall, a fhuaimíonn níos mó agus níos mó cosúil le focail de réir a chéile. Nuair a bhíonn páiste ag brú cnaipí go randamach ar a ghléas AAC, tá sé/sí ag foghlaim conas a chur ina luí air focail a rá. Tá siad ag déanamh iniúchadh ar theanga, cosúil go mór leis an gcaoi a ndéanann páiste néaraitipiciúil plubaireacht.

Nuair a dhéanann páiste amach "Deaideaideaide", is minic a fhreagraíonn a dtuismitheoirí le rud éigin cosúil le, "Sea! Deaide! Sin é Deaide!" Is cuma an bhfuil an páiste díreach ag plubaireacht nó ag iarraidh aird a n-athar a fháil d’aon ghnó; freagraíonn na daoine fásta amhail is go raibh an páiste á rá d'aon ghnó, rud a neartaíonn an nasc idir an focal agus a n-athair. Tá an rud céanna fíor do pháistí a úsáideann AAC. Nuair is féidir, freagair don rud atá curtha in iúl ag do pháiste: má tá siad ag brú cnaipí d'fheithiclí, d'fhéadfá an bosca bréagán feithiclí a shíneadh chucu agus a rá, "Seo iad na feithiclí!"

Is minic go mbraitheann dul chun cinn le AAC mall go leor ag an tús, agus go mbraitheann céimeanna i dtreo spriocanna an-bheag. Tá sé tábhachtach a bheith réalaíoch faoin bpróiseas, agus aon dul chun cinn a dhéanann luathúsáideoirí AAC agus a gcuid daoine fásta a aithint. Cuidíonn aitheantas do na buanna beaga gach duine a choinneáil rannpháirteach agus spreagtha i bpróiséas a d'fhéadfadh a bheith sách fada.

Tógann sé blianta ar pháistí néaraitipiciúla máistreacht a fháil ar theanga, agus uaireanta tógann sé níos faide fós ar pháistí néaréagsúla. Mar an gcéanna le teanga eile a fhoghlaim, tógann sé am córas AAC a fhoghlaim freisin: caithfidh an páiste a gcuid smaointe a nascadh leis na híomhánna ar an gcóras AAC, agus na híomhánna sin a úsáid chun labhairt. Is minic a thógann an próiseas seo tamall fada.

Déanann páistí difriúla dul chun cinn ar bhealaí difriúla, agus ba chóir béim a chur ar spéis a léiriú sa chóras AAC. Léiríonn páistí spéis nuair a bhreathnaíonn siad ar an ngléas AAC, nó nuair a bhrúnn siad cnaipí go randamach. Nuair a bhreathnaíonn páiste ar dhaoine fásta ag úsáid an AAC agus nuair is léir go dtuigeann an páiste an méid a dúradh – is bua é sin!

Mol aon iarracht ar chumarsáid agus ar chomhcheangal. Má thugann páiste cluiche nó bréagán chugat le himirt leis, is bua é sin. Má dhéanann siad cumarsáid go dteastaíonn uathu féachaint ar 'Bluey', mol an t-iarratas, fiú mura n-oireann sé ag an am. Is féidir leat rud éigin cosúil leis seo a rá: "Tá an-áthas orm gur iarr tú é sin orm! Is féidir linn féachaint ar Bluey i ndiaidh an dinnéir!"

Má roghnaíonn páiste modh éigin eile chun cumarsáid a dhéanamh, ba cheart é sin a mholadh chomh maith. Fiú tar éis seachtain a chaitheamh ag cleachtadh (eiseamláiriú) an fhocail "suas", má phiocann an páiste an gléas suas agus má bhrúann siad "oráiste", is fiú é sin a mholadh freisin. Tá gach cumarsáid bailí, agus tá sé tábhachtach é a fhreagairt. Do luathúsáideoirí AAC, is minic gur dul chun cinn mór é i dtreo caidrimh agus rannpháirtíocht an rud a dhealraíonn mar chéim bheag. Forbraíonn barrfeabhais ar chéimeanna beaga.

Níl mórán taighde déanta ar úsáid dhátheangach AAC, ná ar úsáid AAC i bpobail dhátheangacha. Tugann an taighde atá ann cheana (m.sh. Salisbury-Ferguson et al. 2026) le fios go mbíonn claonadh ann i dtreo AAC aonteangach, fiú i bpobail dhátheangacha, mar gheall ar réimse chúiseanna lena n-áirítear meon aonteangach a chreideann nach féidir le páistí a bhfuil míchumais chumarsáide acu a bheith dátheangach, nó go mbíonn dúshláin níos mó acu mar thoradh ar nochtadh do níos mó ná teanga amháin.

Tá seanchreideamh ann go mbeidh dúshláin ag páistí a bhfuil moilleanna forbartha agus riochtaí orthu a chuireann isteach ar a scileanna teanga má bhíonn níos mó ná teanga amháin acu. Cruthaíodh nach bhfuil sé seo fíor trí roinnt staidéar, a léirigh nach mbíonn aon toradh diúltach ag páistí a bhfuil riochtaí forbartha orthu, lena n-áirítear uathachas, siondróm Down agus neamhord teanga forbraíochta (DLD), de bharr nochtadh do dhá theanga. Cé nach mbeidh a scileanna teanga ar chomhchéim lena bpiaraí nuraitheacha b'fhéidir, tá na páistí seo in ann éirí ina gcumarsáidithe dátheangacha inniúla, cé go bhféadfadh sé tógáil níos faide orthu a dara teanga a fhoghlaim, agus go bhféadfadh siad tairbhe a bhaint as tacaíocht ó theiripeoirí urlabhra agus teanga sa dá theanga.

Níl ach líon teoranta staidéar ann ar dhátheangachas agus AAC go sonrach. É sin ráite, léiríonn roinnt staidéar ar pháistí dátheangacha a bhfuil raon dúshlán cumarsáide acu go bhfuil siad in ann máistreacht a fháil ar chódaistriú, nó aistriú idir teangacha, i bhformhór na gcomhthéacsanna céanna lena bpiaraí néaraitipiciúla. Tá sé seo tábhachtach toisc gur tasc casta é códaistriú: leanann sé rialacha ar leith agus teastaíonn tuiscint ar chomhthéacsanna sóisialta chomh maith le heolas ar rialacha gramadaí an dá theanga.

Rinne Ponce-Lawler (2017) agus Yu (2016) staidéir a chuimsigh páistí a bhí ag forbairt go tipiciúil agus páistí a bhfuil míchumais chumarsáide acu. Léiríonn an dá staidéar go bhfeidhmíonn páistí dátheangacha a bhfuil míchumais chumarsáide acu ar bhealach cosúil lena bpiaraí dátheangacha atá ag forbairt go tipiciúil maidir le feidhmeanna pragmatacha códaistrithe a úsáid. Fuair Yu (2016) amach go raibh an páiste ina staidéar cáis, a bhfuil diagnóis uathachais air, oilte i gceithre cinn de na cúig chineál códaistrithe a d'aithin sí; níor breathnaíodh air ag úsáid códaistrithe agus é ag lua cainte tuairiscithe. É sin ráite, luann Yu go raibh dúshlán ag an bpáiste seo cainte tuairiscithe a lua in aon teanga, mar sin ní raibh an teorainn seo sonrach do chódaistriú. Léiríonn an fhíric go bhfuil páistí a bhfuil míchumais chumarsáide acu in ann máistreacht a fháil ar chódaistriú i bhformhór na gcomhthéacsanna céanna le páistí dátheangacha atá ag forbairt go tipiciúil nach gcuireann a míchumas forbartha bac ar a gcumas dhá theanga dhifriúla a fhoghlaim agus a úsáid.

Baineann páistí dátheangacha a bhfuil dúshláin chumarsáide acu tairbhe freisin as eiseamláir láidir cainte ó na daoine mórthimpeall orthu. Is cuma cén teanga í seo; is é an rud atá tábhachtach d'fhorbairt teanga an pháiste ná go leor taithí a fháil ar abairtí difriúla atá cruinn. Cuireann bunús láidir sa chéad teanga bunús láidir ar fáil chun dara teanga a fhoghlaim. Tá sé seo fíor do pháistí a bhfuil dúshláin chumarsáide acu agus dóibh siúd nach bhfuil.

Tá sé ríthábhachtach do pháistí atá ag fás aníos i dtimpeallacht dhátheangach a bheith in ann cumarsáid a dhéanamh sa dá theanga a bhaineann lena bpobal, cibé an bhfuil siad ag freastal ar Ghaelscoil nó go bhfuil teaghlach acu i gceantar Gaeltachta. Tá sé an-tábhachtach do chaidrimh shóisialta an pháiste go bhfuil an rogha acu iad féin a chur in iúl i dteanga an phobail. Cé go mbeidh na dúshláin chéanna rompu sa dá theanga, tá úsáideoirí AAC in ann, agus tá an ceart acu, cumarsáid dhátheangach a dhéanamh.

Braitheann dul chun cinn úsáideoirí AAC ar chomhoibriú idir teaghlaigh, múinteoirí agus teiripeoirí urlabhra agus teanga. Tá sé tábhachtach go mbeadh cumarsáid oscailte idir baill éagsúla na foirne seo. Tá tábhacht leis seo ar roinnt cúiseanna:

• Cinntíonn sé rochtain ar stór focal cuí do ghníomhaíochtaí scoile, gníomhaíochtaí seach-churaclaim agus gníomhaíochtaí den saol laethúil.
• Bíonn cúramóirí, múinteoirí agus teiripeoirí urlabhra agus teanga ag plé leis an bpáiste i gcomhthéacsanna éagsúla, agus d'fhéadfadh gach duine acu teicnící agus straitéisí éagsúla a roinnt chun tacú leis an bpáiste i suíomhanna éagsúla.
• Tugann sé tacaíocht don eiseamláiriú i gcomhthéacsanna éagsúla

Bíonn scileanna faoi leith ag gach ball den fhoireann. Is iad na teaghlaigh na saineolaithe ar shaol an pháiste: a thréithe pearsantachta, a riachtanais chéadfacha, na rudaí a thaithníonn agus nach dtaitníonn leis, agus an bealach a bhíonn aige len iad féin a chur in iúl lasmuigh den scoil. Tugann múinteoirí faoi ndeara an bealach a fhreagraíonn an páiste d'éilimh agus do thascanna nach dtaitníonn chomh mór sin leo. Tuigeann siad conas a théann an páiste i ngleic le hábhair theagaisc, conas a mheascann siad lena gcomhscoláirí agus le daoine fásta, agus mar a bhaineann siad úsáid as a ngléas i rith an lae scoile. Tacaíonn teiripeoirí urlabhra agus teanga le heiseamláiriú sa bhaile agus sa seomra ranga, le teicnící do thimpeallachtaí éagsúla, agus le húsáid an ghléis agus oiriúnú a dhéanamh air.

Tá cead na dtuismitheoirí/caomhnóirí riachtanach sa chás go mbíonn an teiripeoir urlabhra agus teanga lasmuigh den scoil. Ní mór do thuismitheoir nó do chaomhnóir cead i scríbhinn a thabhairt sula bhféadfadh scoil agus teiripeoir urlabhra agus teanga seachtrach riachtanais an pháiste a phlé, rud a chosnaíonn rúndacht an pháiste. Tá an Fhoirm Thoilithe Tuismitheora a chlúdaíonn seo ar shuíomh gréasáin na Comhairle Náisiúnta um Oideachas Speisialta.